Veiligheid personeel zichtbaar verbeteren

"Ongevallenregistratie, bedrijfshulpverlening, EHBO en de bijbehorende nascholing, dat hebben we op onze scholen allemaal goed geregeld. Veel minder duidelijk ligt dat voor de psychosociale arbeidsbelasting", zegt Gertrude Vuijst, hoofd P&O bij GSG Guido de Brès in Amersfoort. Binnen het veelomvattende onderwerp ‘schoolveiligheid’ krijgt de sociale veiligheid van personeel vaak nog onvoldoende aandacht. Met een driedaagse cursus wil Arbo-VO scholen ondersteunen die het thema concreet willen aanpakken. "Iedereen kan zich bij sociale veiligheid wel iets voorstellen, maar het blijven fragmenten. Met alle informatie van de eerste dag, en wat ik hoorde van medecursisten, ben ik meteen de kaders voor ons eigen sociale veiligheidsplan uit gaan zetten."

Samen met andere stafmedewerkers P&O en enkele schoolleiders is Vuijst naar Utrecht gekomen voor de tweede cursusdag van de cursus ‘Sociaal veiligheidsbeleid dat werkt!’. Omdat praktijkopdrachten een belangrijk onderdeel van de cursus vormen, zijn de drie bijeenkomsten over enkele maanden verspreid. Op de eerste dag in januari kwam wet- en regelgeving op tafel en veel andere informatie, zoals over omgaan met pesten en bedreigingen via filmpjes op Hyves en YouTube. Cursusleider Anke Visser opent deze middag met het laatste nieuws van OCW. Het ministerie zet de aanpak van agressie tegen personeel prominent neer als speerpunt voor 2009. Vissers ervaring is dat als een leerling een docent bedreigt of mishandelt, de zorg op veel scholen allereerst uitgaat naar de leerling en waarom die tot zijn daad kwam. Aandacht voor de sociale veiligheid van het personeel is nog lang niet vanzelfsprekend.

Bij het creëren van een veilig schoolklimaat speelt de schoolleider als cultuurdrager een cruciale rol. Met een geënsceneerd filmpje laat Visser zien hoe het uit de hand kan lopen als de cultuur niet deugt. Van de leraar die in de pauze stoïcijns de leerlingen passeert, die bij de koffieautomaat op de vuist gaan tot de directeur die en passant in de docentenkamer meedeelt dat de school er slecht voorstaat. Hij gaat een kwaliteitscommissie instellen, belooft hij de sms’de docenten die opspringen als de bel het einde van de pauze aangeeft. Afschuiven van verantwoordelijkheid. Alles toestaan. Het filmpje mondt uit in een extreme situatie. Toch zijn bepaalde elementen herkenbaar. "Elk gedrag waar je niets van zegt, wordt een nieuwe norm", zegt Visser. ‘Als niemand ergens voor staat, heerst het recht van de sterkste’. Daarna onderzoekt ze met de deelnemers welke positieve elementen uit de negatieve filmbeelden zijn af te leiden: elkaar aanspreken, verantwoording nemen, grenzen stellen, verbinding zoeken.

Hoofd P&O Vuijst heeft zelf een positieve cultuurverandering ervaren. "Of de organisatie je accepteert in je rol en je dát kunt doen waar je goed in bent, heeft heel veel invloed. Onder de vorige sectordirecteur voelden we ons het vijfde wiel aan de wagen. Onze afdeling kón gewoon geen positieve bijdrage leveren, elk initiatief werd ons ontnomen. Collega’s zagen ons als lastig. Wij kostten alleen maar geld! Als er taart was, mochten wij na afloop in de personeelskamer nemen wat over was. Twee jaar geleden kwam een nieuwe directeur, die proactief en strategisch bezig is. Hij nodigt ons uit tot meedenken. Nu informeren de locaties ons over belangrijke zaken en na een interne verhuizing kregen we nieuwe planten. Dat zijn van die kleine signalen dat anderen je waarderen. Je voelt je opgenomen."

Op veel scholen blijken volgens Visser sociale verkeersregels goed te werken. Meer dan om geen iPod of mobieltjes in de klas, gaat het dan om afspraken over respectvol met elkaar omgaan én het sanctioneren van overtredingen. De uiterste consequentie daarvan kan een aangifte zijn. Een van de schoolleiders deed aangifte toen leerlingen leerlinggegevens hadden gekopieerd op een usb-stick. ´Zoiets stoppen we beslist niet in de doofpot, we geven het aan en sturen een factuur naar de ouders. We maken heel duidelijk dat we de persoon niet afkeuren, maar het gedrag niet accepteren.’
Aan leerlingen en (nieuwe) docenten duidelijk maken wat wel en niet door de beugel kan, begint met erover praten, met alle betrokkenen, ook de ouders. Visser: "Vaak vindt die discussie niet plaats en blijkt in concrete situaties dat de meningen ver uit elkaar te liggen."

Bij het aanspreken op gedrag kan de conciërge van onschatbare waarde zijn. Om dat zelf te ervaren, hebben alle deelnemers een dag met ‘hun’ conciërge meegelopen. Sommige conciërges begroeten de leerlingen bij de fietsenstalling en zorgen dat de fietsen netjes in de rekken worden weggezet. ‘Zo niet dan gaat de fiets aan de ketting en mag de leerling die pas aan het einde van de dag komen ophalen.’ Elders hebben elke dag twee leerlingen een rol als hulphuismeester. Niet iedere conciërge durft trouwens iets te zeggen tegen bijvoorbeeld een docent die met zijn mountainbike stoer de trap afrijdt. Herkenbaar is ook de ex-bokser, een warme autoriteit die iedereen zonder moeite tot de orde roept. Maar waar houdt de opvoedende taak en de betrokkenheid van de conciërge op en is het erg als hij de schroevendraaier nauwelijks hanteert? Vaak zal dat een kwestie van formatie zijn.

Opdracht voor de laatste cursusdag eind mei is het uitvoeren van één concrete actie die de sociale veiligheid van personeel verbetert. Tweetallen gaan op elkaars school het resultaat bekijken. "Veel veranderingen sterven in schoonheid", zegt cursusleider Visser. "We roepen ‘het’ moet veiliger en blijven uiteindelijk steken in beleidsplannen. Als je met kleine stapjes zichtbaar succes kunt boeken, bouw je succesje na succesje aan iets groters." Voorbeelden te over. Zoals van de jonge docente die op vrijdagmiddag als enige in een vrijwel uitgestorven gebouw het laatste uur lesgaf aan een klas vol jongens. Toen op haar verzoek de conciërge wat vaker door de gang liep, voelde ze zich al een stuk veiliger. De cursisten bedenken alvast hardop mogelijke acties, van het installeren van lampen op een paar donkere plekken rond de school tot het samenstellen van een crisisteam.
Echt in actie komen is vaak lastig, erkent Vuijst. "Het voordeel is dat onze locatiedirecteuren ook deze cursus hebben gedaan. Daarmee erkennen ze het belang van sociale veiligheid voor personeel en kunnen we het samen oppakken."

In september 2009 start er een nieuwe driedaagse cursus ‘Sociaal veiligheidsbeleid dat werkt’ (data: 30 september, 9 december en 4 februari 2010) voor beleidsbepalers, schoolleiders en hoofden personeelszaken, in het voortgezet onderwijs. Wilt u serieus werk maken van veiligheid voor onderwijspersoneel? De cursus biedt u veel informatie en (praktische) kennis over het onderwerp en de verschillende aanpakken. Lees verder >>