Veiligheidsscan op twee A4-tjes

Met vuistdikke rapporten over veiligheidsrisico’s bereik je docenten, leerlingen en ouders niet. Dat moet anders kunnen, dacht Bert Vogel van het Calvijn College Goes. Samenwerking met de arbodienst resulteerde in de Quickscan (beleving) Integrale Schoolveiligheid. Locatie Kerkpolder in Krabbendijke ontving als eerste school het bijbehorende veiligheidscertificaat.

Arbocoördinator, vertrouwenspersonen en pestprotocol, feitelijk kan een school alles doen aan veiligheid, maar hoe veilig vinden leerlingen en docenten het schoolklimaat? Bert Vogel, voorzitter college van bestuur van het Calvijn College (vijf locaties in en om Goes), zocht tevergeefs naar een methode om feiten én beleving in beeld te brengen. ´Ouders vragen niet of je je veiligheidsbeleid op papier hebt staan, die vertellen bij het hek wat zijzelf en hun kinderen van de school vinden.´ De Arbo Unie bleek bereid een dergelijk instrument te ontwikkelen en te testen op onder meer het Calvijn College.

Vogel maakte kennis met het VIOS-project (Veiligheid In en Om School) in Amsterdam. ‘Een gedegen verhaal met één groot nadeel, ik zag dikke mappen ontstaan met gedocumenteerde activiteiten. Dat wilde ik anders.’ De gewenste inventarisatie moest binnen korte tijd uit te voeren zijn, de veiligheidsrisico´s helder te communiceren aan alle betrokkenen. Want zij, leerlingen en docenten, bepalen in de dagelijkse praktijk immers of een school veilig is en blijft.
VIOS heeft een goed doordacht systeem van indicatoren die elk veiligheidsplan zou moeten bevatten. Van coördinatie, schoolgebouw en omgeving, schoolregels en schoolbinding (bv. mentoraat en medezeggenschap) tot stappenplannen, incidentenregistratie en klachtenregelingen. Die indicatoren vormen de basis van de quickscan. De uitkomsten worden op twee A4-tjes in beeld gebracht met een vijfpuntsschaal in kleuren (stoplichtmodel). Zijn zaken goed geregeld én breed gedragen, dan is de score groen. Rood geeft aan dat iets niet geregeld is en als probleem wordt ervaren. Met drie variaties daartussen. Aan elk thema is een puntentelling gekoppeld. Bij voldoende punten krijgt de school een veiligheidscertificaat.

Eerste stap van de scan is een inventarisatie van wat aan veiligheidsbeleid op papier staat. Daarna krijgen leerlingen vragenlijsten voorgelegd, die het Verwey-Jonker Instituut (gezaghebbende instelling op het gebied van veiligheid) heeft opgesteld en analyseert. De docentenenquêtes zijn overgenomen van het Participatiefonds. Een redactiegroep (bijvoorbeeld arbocoördinator, locatiedirecteur, vertrouwenspersoon en maatschappelijk werker) bespreekt de resultaten van de vragenlijsten en selecteert specifieke thema’s voor diepte-interviews met leerlingen, docenten en ouders. Wanneer leerlingen of docenten op bepaalde terreinen onveiligheid signaleren, is het van belang te weten waarom. Op basis van vragenlijsten en interviews schrijft de onderzoeker van Arbo Unie een analyse, die besproken wordt met partijen om de school heen, zoals gemeente, politie en jeugdarts. Herkennen ze het beeld? Ten slotte schrijft het locatiemanagement een plan van aanpak.

Op Calvijn College Kerkpolder (450 leerlingen, leerjaren 3 en 4 van de basis- en de kaderberoepsgerichte leerwegen) voelt 76 procent van de leerlingen zich ‘altijd veilig’,18 procent voelt zich ‘meestal veilig’. Samen met de andere uitslagen van de scan voldoende voor het predicaat ‘zeer veilige school’. Die prestatie verdiende alle lof, vond Vogel. Om te benadrukken dat de school het niet alleen kan, nodigde hij de verantwoordelijk wethouder uit het allereerste veiligheidscertificaat uit te reiken aan de locatiedirecteur. ‘Veiligheid is geen geïsoleerd schoolitem meer’, verklaart Vogel. ‘Leerplichtambtenaar, GGD, Halt-project komen de school in, dus als de systemen van plaatselijke overheid en onderwijs niet in elkaar grijpen, doen we eigenlijk ten diepste onze kinderen onrecht.’ Gemeente Reimerswaal heeft de samenwerking intussen vastgelegd in een lokale educatieve agenda.

Na de uitreiking van het certificaat laten enkele docenten en leerlingen de veiligheidsmaatregelen in de praktijklokalen zien. In de keuken demonstreert een leerlinge de beveiliging op de snijmachine. In het theorielokaal van zorg & welzijn lacht ze: ‘Hier kan niet veel mis gaan.’ Maar eerlijk is eerlijk. ‘Er zijn wel eens ruzies. Dat proberen we eerst zelf op te lossen en anders gaan we naar de docenten, die zijn heel open. Dan komt het meestal goed.’ Willeke Brouwer, docent zorg & welzijn en leerlingbegeleider, zei het ook al: ‘Leerlingen voelen zich hier fijn. Ze zitten in de klas met gelijken en scoren ook eens goed. Ze vinden het gezellig hoe we met ze omgaan. Dat is de hoofdtoon.’ Martien van de Vreede, instructeur bouwtechniek, noemt het een-op-een contact: ‘Dat ervaren leerlingen als heel positief, je krijgt een vertrouwensband met ze. Dat geeft mede een veilig gevoel.’ Brouwer: ‘Natuurlijk heb je ook andere verhalen. Hoe jongens en meisjes met elkaar omgaan, het taalgebruik, daar kunnen we wel wat meer mee doen. Dat is in ontwikkeling.’

Communicatie over conflicten is een van de knelpunten die op deze locatie bovenkwamen. De formele afhandeling zal worden verbeterd, docenten gaan ook een cursus omgaan met agressie bij leerlingen volgen. Om leerlingen beter te laten meepraten over veiligheid en andere zaken die belangrijk voor hen zijn, heeft Kerkpolder intussen ook een leerlingenraad ingesteld. Dankzij eerder genoemde samenwerking met de gemeente zal langs een onveilige fietsroute een fietspad worden aangelegd. Al met al geen zaken die Danny Janssen, locatiedirecteur van Kerkpolder, anders niet had aangepakt. ‘Zo’n quickscan bevestigt wat je al weet. Toch geef je met dit instrument medewerkers en leerlingen de ruimte om te reageren en kunnen ze zien hoe we er voor staan. Je stelt je kwetsbaar op en dat kan ik collega’s aanraden.’

Alle locaties van het Calvijn College Goes hebben het veiligheidscertificaat verworven. Alarmerend rood was het ontbreken van een integrale visie op veiligheid. ‘Daar gaan we dus snel iets aan doen’, aldus Vogel. ‘Een arboplan, een arbocoördinator, dat hebben we allemaal wel, maar zonder beleidsplan, kun je natuurlijk niet monitoren.’ Een certificaat is vier jaar geldig. ‘Als je het niet evalueert, is het ook weer weg. Ouders en omgeving kunnen er naar vragen, zo stimuleer je je achterban kritisch te blijven.’ Janssen is voorzichtig: ‘We zijn heel trots op dit certificaat, maar je hoeft maar één akkefietje te hebben of het rammelt aan de muur.’ Instructeur Van de Vreede is zich daarvan bewust: ‘In klas 3 komen ze van allerlei scholen in de buurt bij ons binnen. Daarom geven we ze de eerste weken in kleine groepjes intensief instructie over het gebruik van machines, gehoorbescherming en veiligheidsschoenen. Het is zaak daarna alert te blijven. Gewenning is het grootste gevaar.’

Vogel vindt de scan ook van belang vanwege het preventieve karakter. ‘Veiligheid is een belangrijk thema in het nieuwe kwaliteitszorgsysteem van de inspectie. School moet een veilige omgeving voor kinderen zijn´, zegt hij. ´Ouders zien enkele punten waar het niet lekker zit, maar zijn heel content dat wij het zelf op tafel leggen en niet wachten tot er problemen zijn. Met zo’n scan kan je je achterban tonen dat je in de spiegel durft te kijken.´